Kabus Bozukluğu Nedir?
Kabuslar zaman zaman hemen herkesin yaşayabileceği rüyalardır. Ancak kabuslar sık tekrarlıyor, kişiyi uykudan uyandırıyor, yeniden uyumayı güçleştiriyor veya gündüz yaşamını etkiliyorsa kabus bozukluğu açısından değerlendirme gerekebilir.
Kabus bozukluğunda kişi genellikle korku, tehdit, yaralanma, takip edilme, kayıp veya güvenliğinin tehlikede olduğu temaları içeren oldukça canlı rüyalar görebilir.
Kabuslar Genellikle Ne Zaman Görülür?
Kabuslar çoğunlukla REM uykusu sırasında ortaya çıkar. REM uykusunun gecenin ilerleyen bölümlerinde daha uzun sürmesi nedeniyle kabuslar gecenin ikinci yarısında daha belirgin olabilir.
Kişi kabustan uyandığında genellikle kısa sürede çevresinin farkına varır ve gördüğü rüyanın önemli bir bölümünü hatırlayabilir.
Kabus ile Gece Terörü Aynı Şey midir?
Hayır. İki durum birbirine karıştırılabilse de önemli farklılıkları vardır.
Kabusta kişi genellikle tamamen uyanabilir ve rüyasını hatırlayabilir. Gece teröründe ise kişi yoğun korku belirtileri gösterebilmesine rağmen tam olarak uyanmayabilir ve yaşananları ertesi sabah çoğunlukla hatırlamaz.
Gece terörü daha çok derin NREM uykusuyla ilişkiliyken kabuslar ağırlıklı olarak REM uykusuyla ilişkilidir.
Kabuslar Neden Artabilir?
Yoğun stres, kaygı, travmatik yaşantılar, düzensiz veya yetersiz uyku ve kişinin uykusunu etkileyen çeşitli psikolojik ya da tıbbi durumlar kabusların artmasıyla ilişkili olabilir.
Bununla birlikte her kabusun altında psikolojik bir problem veya travma bulunması gerekmez. Değerlendirme kişinin genel uyku düzeni ve yaşam koşullarıyla birlikte yapılmalıdır.
Travma Sonrası Kabuslar
Travmatik bir yaşantının ardından bazı kişiler olayla doğrudan veya dolaylı biçimde ilişkili tekrarlayan kabuslar yaşayabilir.
Böyle durumlarda yalnızca kabusun kendisini değil; kişinin gündüz yaşadığı istemsiz anılar, kaçınma, aşırı uyarılmışlık, kaygı ve diğer belirtileri de değerlendirmek önemlidir.
Tekrarlayan kabuslar tek başına travma sonrası stres bozukluğu tanısı anlamına gelmez.
Uyku Üzerindeki Etkileri
Sık kabus gören kişiler yeniden kabus görmekten korktukları için uyumayı erteleyebilir veya yatağa gitmekten kaçınmaya başlayabilir.
Bu durum zaman içerisinde uyku süresinin azalmasına, gece uyanmalarına, sabah dinlenmemiş kalkmaya, gündüz yorgunluğuna ve dikkat sorunlarına neden olabilir.
Böylece kabuslar ile uyku kaygısı arasında birbirini sürdüren bir döngü oluşabilir.
Kabus Bozukluğu Nasıl Değerlendirilir?
Değerlendirmede kabusların ne sıklıkta görüldüğü, ne zamandır devam ettiği, gecenin hangi döneminde ortaya çıktığı, kişinin rüyaları ne ölçüde hatırladığı ve kabusların gündüz yaşamını nasıl etkilediği ele alınır.
Uyku düzeninin ve gece uyanmalarının takip edilmesi amacıyla uyku günlüğünden yararlanılabilir.
Her kabus şikâyetinde polisomnografi yapılması gerekli değildir. Ancak farklı bir uyku bozukluğu veya gece ortaya çıkan başka bir durumdan şüphelenildiğinde daha ayrıntılı uyku değerlendirmesi gerekebilir.
Psikolojik Yaklaşım Nasıl Planlanabilir?
Öncelikle uyku düzeninin değerlendirilmesi, uyku yetersizliğinin giderilmesi ve kabusları artırabilecek faktörlerin belirlenmesi önemlidir.
Sık ve tekrarlayan kabuslarda kişinin kabusla ilişkili düşünceleri, uyku öncesindeki kaygısı ve kaçınma davranışları üzerinde çalışılabilir.
Uygun vakalarda tekrarlayan kabusun daha güvenli ve farklı bir sonla yeniden kurgulanması ve bu yeni senaryonun uyanıklık sırasında zihinsel olarak çalışılması gibi İmgeleme Prova Terapisi (Imagery Rehearsal Therapy – IRT) temelli psikolojik yöntemlerden yararlanılabilir.
Kabusların travmatik bir yaşantıyla ilişkili olduğu düşünüldüğünde ise değerlendirme yalnızca uyku belirtisiyle sınırlı tutulmaz; travmayla ilişkili belirtiler de bütüncül biçimde ele alınır.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Kabuslar sık tekrarlıyorsa, kişiyi düzenli olarak uykudan uyandırıyorsa, uyumaktan korkmaya veya uykuyu ertelemeye neden oluyorsa ya da gündüz yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.
Amaç yalnızca kabusların sıklığını değil, kabusları sürdüren uyku ve psikolojik faktörleri de belirleyerek kişiye uygun bir yol haritası oluşturmaktır.