Impulsivity

Çocuklarda Dürtüsellik Nedir?

Dürtüsellik, çocuğun bir davranışın sonucunu yeterince değerlendirmeden hızlı biçimde harekete geçmesi ve davranışını durdurmakta zorlanması şeklinde görülebilir. Çocuk ne yapması gerektiğini bildiği halde o anda kendisini durdurmakta güçlük yaşayabilir.

Dürtü kontrolü çocukluk boyunca gelişen bir beceridir. Bu nedenle küçük çocuklarda beklemekte, isteklerini ertelemekte veya duygularını kontrol etmekte zorlanma belirli ölçülerde gelişimin doğal bir parçasıdır. Önemli olan davranışların çocuğun yaşına göre yoğunluğu ve günlük yaşam üzerindeki etkisidir.

Dürtüsellik Nasıl Anlaşılır?

Dürtüsellik farklı çocuklarda farklı biçimlerde görülebilir:

• Düşünmeden hareket etme
• Sırasını beklemekte zorlanma
• Başkalarının sözünü sık sık kesme
• Soru tamamlanmadan cevap verme
• Oyunda sırasını bekleyememe
• İstediği şeyin hemen gerçekleşmesini isteme
• Kuralları bildiği halde o anda uygulamakta zorlanma
• Sonucunu düşünmeden riskli davranışlarda bulunma
• Öfkelendiğinde ani tepkiler verme
• Arkadaşlarının oyunlarına izinsiz dahil olma
• Eşyaları izinsiz alma veya kullanma
• Hata yaptıktan sonra “düşünmeden yaptım” deme

Dürtüsellik ile Özdenetim Arasındaki İlişki Nedir?

Özdenetim; kişinin davranışını, dikkatini ve duygusal tepkilerini bulunduğu duruma göre düzenleyebilmesini içerir. Çocuk büyüdükçe bekleme, planlama, davranışın sonucunu düşünme ve gerektiğinde kendisini durdurma becerilerinin gelişmesi beklenir.

Bu beceriler henüz yeterince gelişmediğinde çocuk neyin doğru olduğunu bilmesine rağmen davranışını o bilgiye uygun biçimde düzenlemekte zorlanabilir.

Dürtüsellik Her Zaman DEHB Anlamına mı Gelir?

Hayır. Dürtüsellik, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunda (DEHB) görülebilen temel belirtilerden biridir ancak dürtüsel davranış gösteren her çocukta DEHB bulunmaz.

Çocuğun yaşı ve gelişim özelliklerinin yanı sıra dikkat, hiperaktivite, duygu düzenleme, kaygı, uyku, öğrenme, çevresel koşullar ve diğer davranış özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Dürtüsellik ve Hiperaktivite Aynı Şey midir?

Dürtüsellik ve hiperaktivite birbiriyle ilişkili olabilmekle birlikte aynı kavram değildir. Hiperaktivite daha çok aşırı hareketlilik ve hareket ihtiyacıyla ilişkiliyken dürtüsellik davranışı gerçekleştirmeden önce durmak ve düşünmekte yaşanan güçlükle ilişkilidir.

Bir çocuk çok hareketli olmadığı halde dürtü kontrolünde zorlanabilir. Benzer şekilde hareketli bir çocuk her zaman belirgin dürtüsellik göstermeyebilir.

Duygusal Dürtüsellik Nedir?

Dürtüsellik yalnızca fiziksel davranışlarda görülmez. Bazı çocuklar duygusal tepkilerini de hızlı ve yoğun biçimde gösterebilir.

Küçük bir hayal kırıklığında hızla öfkelenmek, kaybetmeye aşırı tepki vermek, beklemek gerektiğinde yoğun biçimde huzursuz olmak veya öfke anında düşünmeden sözler söylemek duygu düzenleme güçlükleriyle birlikte görülebilir.

Dürtüsellik Arkadaşlık İlişkilerini Nasıl Etkileyebilir?

Sürekli söz kesmek, oyunun kurallarını bekleyememek, başkasının eşyasını izinsiz almak veya öfke anında fiziksel tepki vermek akran ilişkilerinde sorunlara neden olabilir.

Çocuk arkadaş edinmek istese bile davranışlarının diğer çocuklar üzerindeki etkisini o anda fark etmekte zorlanabilir. Bu nedenle sosyal beceriler ve dürtü kontrolü birlikte ele alınabilir.

Dürtüsellik Okul Yaşamını Nasıl Etkileyebilir?

Okul ortamı bekleme, yönerge takip etme, dikkatini sürdürme ve davranışı kontrol etme gibi birçok özdenetim becerisi gerektirir.

Dürtüsellik yaşayan çocuklarda sınıfta söz almadan konuşma, soruyu tam okumadan cevaplama, acele nedeniyle hata yapma, arkadaşlarına müdahale etme veya görevleri planlamadan başlama görülebilir.

Dürtüsellik Nasıl Değerlendirilir?

Dürtüselliği değerlendirmek için yalnızca çocuğun terapi odasındaki davranışına bakmak yeterli değildir. Davranışların evde, okulda ve sosyal ortamlarda nasıl ortaya çıktığı birlikte ele alınır.

Değerlendirmede ihtiyaca göre şu alanlara bakılabilir:

• Dürtüsel davranışların ne zaman başladığı
• Hangi ortamlarda ortaya çıktığı
• Davranışların sıklığı ve şiddeti
• Dikkat ve hiperaktivite belirtileri
• Duygu düzenleme becerileri
• Bekleme ve erteleme becerileri
• Planlama ve organizasyon
• Okul ve öğretmen gözlemleri
• Akran ilişkileri
• Aile içindeki davranış örüntüleri
• Uyku ve günlük yaşam düzeni

Dürtü Kontrolü Nasıl Çalışılır?

Psikolojik destek sürecinde amaç yalnızca çocuğa “kendini kontrol et” demek değildir. Çocuğun durma, düşünme ve ardından uygun davranışı seçme becerilerinin aşamalı biçimde geliştirilmesi hedeflenebilir.

Çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına göre şu alanlarda çalışmalar yapılabilir:

• Dur–düşün–davran becerisi
• Bekleme ve sıra alma
• İstekleri erteleme
• Davranışın sonucunu tahmin etme
• Dikkati sürdürme
• Problem çözme
• Duyguları tanıma
• Öfke ve hayal kırıklığını düzenleme
• Sosyal beceriler
• Kendini izleme ve öz değerlendirme

Oyunlar Dürtü Kontrolünü Destekleyebilir mi?

Çocuğun yaşına uygun oyunlar özdenetim becerilerini çalışmak için kullanılabilir. Sıra beklemeyi, yönergeyi dinlemeyi, hareketi durdurmayı ve kurala göre davranmayı gerektiren oyunlar bu becerilerin uygulamalı olarak çalışılmasına yardımcı olabilir.

Ancak yalnızca oyun oynatmak yerine çocuğun öğrendiği becerilerin ev, okul ve sosyal yaşamda kullanılabilmesi hedeflenmelidir.

Ebeveynler Nasıl Yaklaşabilir?

Dürtüsel davranışlarda çocuğa sürekli “yapma”, “dur” veya “kaç kere söyleyeceğim?” demek çoğu zaman tek başına yeterli değildir. Beklenen davranışın açık ve anlaşılır biçimde öğretilmesi önemlidir.

• Kısa ve net yönergeler kullanın.
• Aynı anda çok sayıda talep vermekten kaçının.
• Kuralları önceden açıklayın.
• Bekleme sürelerini başlangıçta kısa tutun.
• Uygun davranışı gerçekleştiği anda fark edin.
• Olumlu davranışları pekiştirin.
• Çocuğu “düşüncesiz”, “yaramaz” veya “kontrolsüz” olarak etiketlemeyin.
• Davranıştan sonra alternatif olarak ne yapabileceğini konuşun.

Okul ile İş Birliği Neden Önemlidir?

Dürtüsellik okul ortamında belirginleşiyorsa öğretmen gözlemleri önemli bilgiler sağlayabilir. Çocuğun sınıftaki davranışları, görev tamamlama becerisi, sıra bekleme, arkadaş ilişkileri ve yönergelere uyumu değerlendirilebilir.

Gerektiğinde ev ve okulda kullanılabilecek ortak davranış hedefleri ve destekleyici yöntemler planlanabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Dürtüsel davranışlar çocuğun yaşına göre belirgin düzeydeyse, uzun süredir devam ediyorsa, okul başarısını veya arkadaşlık ilişkilerini etkiliyorsa, sık çatışmalara yol açıyorsa ya da çocuğun kendisini veya başkalarını tehlikeye atmasına neden oluyorsa profesyonel değerlendirme alınması uygun olabilir.

Değerlendirmenin amacı yalnızca dürtüsel davranışları azaltmak değil, davranışın nedenlerini anlamak ve çocuğun özdenetim, duygu düzenleme ve problem çözme becerilerini geliştirmektir.