Çocuklarda Davranış Kazandırma Nedir?
Çocukların sıra bekleme, sorumluluklarını yerine getirme, kurallara uyma, ödevini tamamlama, eşyalarını toplama veya günlük rutinlerini sürdürebilme gibi birçok davranışı zaman içerisinde öğrenmesi beklenir.
Ancak bir çocuğun kendisinden beklenen davranışı yapmaması her zaman “söz dinlememe” veya “inatçılık” anlamına gelmez. Çocuğun davranışı anlayıp anlamadığı, gelişim düzeyi, dikkat becerileri, motivasyonu, duygusal durumu ve çevresel koşullar birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuklar Davranışları Nasıl Öğrenir?
Çocuklar yalnızca sözel yönergelerle değil; gözlem, tekrar, deneyim, çevreden aldıkları geri bildirimler ve davranışlarının sonuçları aracılığıyla da öğrenir.
Bu nedenle “kaç kere söyledim” yaklaşımı yerine çocuğa beklenen davranışın açık biçimde gösterilmesi ve davranışın gerçekleşmesini kolaylaştıracak bir ortam oluşturulması daha işlevsel olabilir.
Önce Davranışı Tanımlamak Neden Önemlidir?
“Uslu ol”, “düzgün davran” veya “sorumluluk sahibi ol” gibi ifadeler çocuk açısından oldukça soyut olabilir. Bunun yerine beklenen davranışın açık ve gözlenebilir biçimde tanımlanması önemlidir.
Örneğin “odanı düzgün tut” yerine “oyuncaklarını oyun bittikten sonra kutusuna koy” gibi daha somut bir hedef belirlenebilir.
Davranışın Nedenini Anlamak Neden Önemlidir?
Bir davranışı değiştirmeye başlamadan önce davranışın hangi durumlarda ortaya çıktığını ve sonrasında neler olduğunu anlamak gerekir.
Çocuk bazen bir görevden kaçmak, ebeveynin ilgisini elde etmek, istediği bir şeye ulaşmak veya yaşadığı yoğun duyguyu ifade etmek amacıyla belirli davranışları sürdürebilir. Bazı durumlarda ise davranış dikkat, öğrenme, iletişim veya gelişimsel özelliklerle ilişkili olabilir.
Olumlu Davranış Nasıl Kazandırılır?
Davranış kazandırma sürecinde hedef davranış çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olarak belirlenmelidir. Karmaşık davranışlar gerektiğinde daha küçük basamaklara ayrılabilir.
Genel olarak şu yöntemlerden yararlanılabilir:
- Beklenen davranışı açık ve somut biçimde tanımlama
- Çocuğa davranışı gösterme ve model olma
- Görevi küçük basamaklara ayırma
- Hatırlatıcı ve görsel desteklerden yararlanma
- Uygun davranışı fark etme
- Olumlu pekiştirme kullanma
- Tutarlı rutinler oluşturma
- Çocuğun bağımsız yapabildiği basamakları artırma
- Kazanılan davranışı farklı ortamlarda uygulama
Olumlu Pekiştirme Nedir?
Olumlu pekiştirme, uygun bir davranışın ardından çocuk için anlamlı ve olumlu bir sonucun ortaya çıkmasıyla o davranışın gelecekte tekrar edilme olasılığının desteklenmesidir.
Pekiştirme yalnızca oyuncak veya maddi ödül anlamına gelmez. Ebeveynin ilgisi, birlikte yapılan keyifli bir etkinlik, sözel takdir veya çocuğun önem verdiği farklı sosyal pekiştireçler de kullanılabilir.
Övgü Nasıl Kullanılmalı?
Genel ifadeler yerine hangi davranışın olumlu bulunduğunu belirten açıklayıcı geri bildirimler daha öğretici olabilir.
Örneğin yalnızca “aferin” demek yerine “Oyuncaklarını söylediğimde toplaman çok güzeldi” şeklinde davranışı açıkça ifade etmek çocuğun hangi davranışının desteklendiğini anlamasına yardımcı olabilir.
Ödül Kullanmak Rüşvet Vermek midir?
Planlı davranış kazandırma sürecinde kullanılan pekiştirme ile bir kriz sırasında çocuğun davranışını durdurması için verilen ödün arasında fark vardır.
Davranıştan önce belirlenmiş açık bir hedef ve tutarlı bir sistem içerisinde kullanılan pekiştirme, yeni bir becerinin öğrenilmesini desteklemek amacıyla kullanılabilir. Amaç çocuğun yaşam boyu her davranışı karşılığında ödül beklemesi değildir.
Token veya Puan Sistemi Kullanılabilir mi?
Bazı çocuklarda belirli davranışları takip etmek amacıyla yıldız, puan veya token sistemlerinden yararlanılabilir. Çocuğun gerçekleştirmesi beklenen davranışlar önceden açıkça belirlenir ve uygun davranış gerçekleştiğinde puan veya sembolik pekiştireç kazanması sağlanabilir.
Sistemin çocuğun yaşına uygun, anlaşılır ve ulaşılabilir olması önemlidir. Çok fazla hedefin aynı anda sisteme eklenmesi uygulamayı zorlaştırabilir.
Sınır Koymak Davranış Kazandırmanın Bir Parçası mıdır?
Evet. Çocukların hangi davranışların kabul edilebilir olduğunu öğrenebilmesi için açık ve tutarlı sınırlara ihtiyaçları vardır. Ancak sınır koymak yalnızca yasaklamak veya cezalandırmak anlamına gelmez.
Çocuğa neyi yapmaması gerektiğinin yanında bunun yerine ne yapabileceğinin de öğretilmesi önemlidir.
Ceza Davranışı Değiştirir mi?
Ceza bazı davranışları kısa süreli olarak durdurabilir ancak çocuğa çoğu zaman yerine hangi davranışı yapması gerektiğini öğretmez. Yoğun, tutarsız veya aşağılayıcı cezalar çocuk ile ebeveyn arasındaki ilişkiyi de olumsuz etkileyebilir.
Bu nedenle davranış çalışmalarında temel hedef uygun davranışları öğretmek, olumlu davranışları güçlendirmek ve problem davranışların ortaya çıktığı koşulları düzenlemektir.
Çocuk Kurala Uymadığında Ne Yapılmalı?
Öncelikle verilen kuralın çocuğun yaşına uygun, açık ve uygulanabilir olup olmadığı değerlendirilmelidir. Kurallar mümkün olduğunca kısa ve anlaşılır olmalı, ebeveynler arasında tutarlılık sağlanmalıdır.
Kurala uyulmadığında çocuğun yaşına ve davranışın özelliğine uygun, önceden anlaşılabilir ve tutarlı sonuçların kullanılması düşünülebilir. Fiziksel ceza, korkutma, aşağılama veya çocuğu değersizleştiren yöntemlerden kaçınılmalıdır.
Bir Davranışın Değişmesi Ne Kadar Sürer?
Davranış değişikliğinin süresi çocuğa, hedeflenen davranışa ve davranışın ne kadar süredir devam ettiğine göre değişebilir. Uzun süredir devam eden bir davranışın birkaç uygulamayla tamamen değişmesi beklenmemelidir.
Tutarlılık, tekrar ve çocuğun küçük ilerlemelerinin desteklenmesi davranış kazandırma sürecinin önemli parçalarıdır.
Ebeveyn Danışmanlığında Neler Çalışılır?
Ebeveyn danışmanlığı yalnızca çocuğun problem davranışlarını konuşmak anlamına gelmez. Ebeveynlerin çocuğun davranışlarını anlamaları ve günlük yaşamda kullanabilecekleri yöntemleri öğrenmeleri amaçlanabilir.
- Etkili yönerge verme
- Sınır ve kural oluşturma
- Olumlu pekiştirme
- Davranış takibi
- Öfke nöbetlerine yaklaşım
- Rutin oluşturma
- Sorumluluk kazandırma
- Problem davranışların işlevini değerlendirme
- Ebeveyn-çocuk iletişimini güçlendirme
- Evde tutarlı davranış yönetimi oluşturma
Davranış Çizelgesi Kullanılabilir mi?
Uygun durumlarda davranış çizelgeleri çocuğun ilerlemesini görünür hale getirmek amacıyla kullanılabilir. Ancak çizelgenin yalnızca “iyi-kötü çocuk” değerlendirmesine dönüşmemesi gerekir.
Hedefler somut ve ulaşılabilir olmalı; çocuğun kişiliği değil, belirli davranışları değerlendirilmelidir.
Okul ile İş Birliği Gerekebilir mi?
Hedeflenen davranış okul ortamında da görülüyorsa öğretmen gözlemlerinden yararlanılabilir. Ev ve okulda birbirinden tamamen farklı beklentilerin bulunması çocuğun davranışını düzenlemesini zorlaştırabilir.
Gerektiğinde aile ve okul arasında ortak ve uygulanabilir davranış hedefleri oluşturulabilir.
Her Çocuk İçin Aynı Davranış Programı Kullanılır mı?
Hayır. Çocukların yaşları, gelişim düzeyleri, dikkat becerileri, öğrenme özellikleri, duygusal ihtiyaçları ve aile yapıları birbirinden farklıdır.
Bu nedenle davranış planlarının çocuğa özgü hazırlanması gerekir. Bir çocukta etkili olan yöntem başka bir çocuk için uygun olmayabilir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Davranış sorunları uzun süredir devam ediyorsa, aile içinde yoğun çatışmaya neden oluyorsa, okul veya arkadaşlık ilişkilerini etkiliyorsa ya da ebeveynler nasıl yaklaşacakları konusunda zorlanıyorsa psikolojik değerlendirme ve ebeveyn danışmanlığı düşünülebilir.
Amaç çocuğu tamamen itaat eden bir hale getirmek değil; yaşına uygun sorumluluk, özdenetim, problem çözme ve olumlu davranış becerilerini geliştirmesine yardımcı olmaktır.